Trang chủ | Thứ năm, 25/04/2019 | Tìm kiếm
Phiên bản cũ
head top head bottom

Ý kiến mới nhất

Đồng chí Z
Bạn Minh Hương và Thuỷ Nguyên có ý kiến ngược hẳn với bạn Minh Hằng và bác ...Đến bài viết

thuy duong
nhac hay nhay cung dep verry good  Đến bài viết

thanhson
bài hát rất hay, ai nghe cũng nao nao một cảm nghĩ nhớ thương xa vời man mác một ...Đến bài viết

Thuy nguyen
Tôi ủng hộ ý kiến của bạn Minh Hương. Tài năng của nhạc sĩ Lê Minh Sơn và ...Đến bài viết

Minh Hằng
1. Nhiệm vụ của cơ quan chức năng mà cụ thể là các nhà quản lí âm nhạc ...Đến bài viết

Viettq
Thưa bác Nguyễn Bá Tấu, có thể bác hiểu sai ý tôi. Tôi chỉ không cho rằng ...Đến bài viết

Nguyễn Hoà
Viết sai ngữ pháp tiếng Việt rồi, NLH ơi. Dòng chữ dưới đây này chưa phải ...Đến bài viết

Minh Hằng
Anh A có trình độ trên đại học chính qui. Anh B trình độ đại học tại chức, ...Đến bài viết

Nguyễn Thị Khuyên
Bài hát rất tuyệt. Hoài niệm, thúc giục, khắc khoải, giai điệu nhanh nhưng ...Đến bài viết

Minh Hải
Tôi nghĩ không nhất thiết làm tất cả những cái như ông này gợi ý,nhưng cũng ...Đến bài viết

Tổng số lượt truy cập: 15296314
Trang chủ » Luận bàn

TIẾP CHỦ ĐỀ CÁC VĨ NHÂN “MƯỢN” NHẠC CỦA NHAU (Phần 2)

Thứ bảy, 29/01/2011

Hoàng Dương

Kết quả như ta đã biết, nhà sáng tạo của chúng ta buộc phải trông cậy hoàn toàn và duy nhất vào sự sáng tạo. Bởi vì một trong những quy luật cơ bản của chủ nghĩa cổ điển là tập trung những ý tưởng chủ yếu vào những nhịp đầu tiên của một tác phẩm để từ đó mà suy ra toàn bộ cấu trúc của nó đã không còn, làm thế nào để từ nay đảm bảo được sự vận hành tác phẩm, làm sao tạo được sự phát triển,sự căng thẳng?
Trước đây, những biện pháp tuy không nhiều nhưng có hiệu quả: sự xung đột giữa hai chủ đề từ lâu đã làm nên chuyện. Lúc này chỉ còn lại là tài năng. Để tìm được sự thống nhất và cấu kết về hình thức, người ta rút ra từ những dữ liệu ngoại âm nhạc: tác phẩm trở thành sự biến đổi chủ đề thường kỳ, một diễn từ liên tục, một sự trần thuật, một tự bạch về tâm lý. Từ những bản poeme symphonique của Berlioz hay của Liszt đến "giai điệu vô tận" mang tính kịch của Wagner, hình thức hòa trộn với sự kết hợp những hình ảnh âm thanh. Nó thích nghi một cách thật khó khăn và với cả nỗi đau cho những mục đích mới. Nói thực ra,chính Franz Liszt là nhà soạn nhạc hiểu rõ nhất bài học từ nhưng bản quatuor cuối cùng của Beethoven, đó là :Ý tưởng tạo nên hình thức chứ không phải ngược lại.
Điều nghịch lý chính là trong khi tập trung vào sự sáng tạo giai điệu, vào sự độc đáo của một chủ đề, vào tính chất mới mẻ độc nhất của nó, thì một tác giả lại gặp nhiều khả năng rơi vào những ngữ điệu giai điệu của các bậc tiền bối của mình. Bạn hiểu rất rõ là đối với một nhà lãng mạn, sự mất mát dù nhỏ nhất về tính chất độc đáo cũng là một thương tổn! Vậy mà cảm hứng, không may thay, lại có tính phát sinh và tính hồi tưởng. Hãy nghe một nhạc sĩ chơi ngẫu hứng! Không có cảm hứng  thì không có ngẫu hứng, thế nhưng không có cảm hứng nào lại không có sự nhớ lại!
Vào thời điểm nào đó của lịch sử, một tác phẩm dường như chỉ có thể ra đời được bởi tấm gương chính xác của một tác phẩm khác. Hãy quan sát các bậc thiên tài vĩ đại. Bạn nghe bản Quatuor với piano của Schumann nhưng trong âm hưởng vang vọng, thì lại thấy đó là bản Quatuor số 12 của Beethoven: những sức mạnh và vẻ đẹp giai điệu của quatuor số 12 đã gây cảm hứng gần như liên tục đến những đường nét uốn lượn giai điệu - cho đến cả những chuyển giọng - của bản Quatuor của Schumann. Câu nhạc dài của Beethoven chứa đựng vô vàn những nhấn giọng báo trước cả chất trữ tình phân đoạn, không ngừng nghỉ, điệp lại của một Schumann, cũng như về "giai điệu vô tận" thân thiết của một Wagner. Dù thế nào đi nữa cũng không chút nghi ngờ là Schumann đã luôn có trong đầu tấm gương của Beethoven khi ông viết bản quatuor của mình. Ở đây, nhạc sĩ không mô phỏng về chi tiết, cũng không về hiệu quả - Sự phân tiết của ông là quá đặc biệt! Không, ông chỉ đối thoại với nhưng nguyên lý kỹ thuật của "tác phẩm khác", ông phỏng theo một cách tự do đường biểu cảm của nó, ông thực hiện một mối liên hệ cao thượng nhất có thể được.
Sự mô phỏng sáng tạo không phải bao giờ cũng được diễn ra trên những đỉnh cao như thế. Từ cái chết của Beethoven đến kỷ nguyên Stravinsky, nhiều nhà soạn nhạc dường như đã nô giỡn trên những mảnh đất nuôi dưỡng của các bậc tiền nhân.

Ở Wagner, nhưng sự vay mượn chủ đề phô bày ra không thẹn thùng và gần như không có ý nghĩa gì hết. Sự quan tâm về ngôn ngữ của ông liên quan đến những tiêu chí khác hơn là sự sáng tạo duy nhất về giai điệu: Weber (không có Euryanthe liệu có Lohengrin không?), Mendelssohn, Liszt đều được Wagner lặp lại một cách có ý thức. Xin nhắc thêm nếu bạn chưa biết, động cơ lễ thức nổi tiếng có biệt danh là "Amen của Dresde" gia nhập lần đầu trong bản symphonie Reformation của Mendelssohn, đã được Wagner lặp lại đúng như bản chất, với gần như cùng một phần hòa thanh trong vở Parsifal, còn "chủ đề Faust"của bản Faust symphonie của Liszt đã được phục hồi trong "giấc ngủ của Siglinde" ở màn 2 vở Walkyrie của Wagner...

Còn sự “vay mượn” ở Johanns Brahms? Bruckner và Wolf đã phát biểu một cách khá ngớ ngẩn là "Brahms không có chủ đề", ý muốn lên án cái gọi là sự nghèo nàn về giai điệu của nhà soạn nhạc này. Nhưng ta chỉ cần nghe những bản Romance de Maguelonne để có thể tin vào điều ngược lại. Điều này chứng tỏ tính độc đáo về giai điệu không hoàn toàn là một đặc trưng về nghệ thuật của Brahms, ông biến đổi không ngừng. Sáng tạo chủ đề của ông cấu thành trong trường hợp tốt nhất là trên tấm gương của Schumann, ông tích hợp sâu sắc biết bao ngôn ngữ biểu cảm của bậc tiền bối của mình đến mức nó bật ra, đôi khi ở những chỗ mà ta không chờ đợi nghe thấy nó. Những nhịp đầu tiên của bản Symphonie số 3 của Brahms là một trong những sáng tạo đáng ngạc nhiên của ông. Toàn bộ sự vận hành, sự xếp lớp hoàn toàn rõ ràng thuộc về ông. Mặc dầu vậy, động cơ đầu tiên giống như hai giọt nước với một nét của bản Symphonie Rhenane của Schumann (các nhịp 449-452 của chương I, nếu bạn có tổng phổ ). Nét nhạc này không quan trọng, và chắc hẳn Brahms đã không nghĩ đến khi viết bản Symphonie của mình. Tuy nhiên nó vẫn cứ đến dưới ngòi bút của ông, không phải như một sự vay mượn, mà đúng hơn như là kết quả của một sự thẩm thấu, tác động qua lại.

Bây giờ ta hãy quan sát Mahler. Kiểm kê những "sao chép" trong các tác phẩm của ông là điều không thể bởi chúng có rất nhiều: của Schubert, của Brahms, của Haydn, của Glinka... Ông đã gõ đến tất cả các cửa. Mahler là một nhạc trưởng và do nghề nghiệp, ông phải lui tới với tất cả các nhà soạn nhạc. Tính chất say mê thống thiết là lôi cuốn không thể cưỡng nổi, còn mang trách nhiệm gánh vác cả một phần của lịch sử. Những vay mượn của ông thường hết sức vụng về so với những "suy diễn" của Beethoven trước Mozart, của Schumann trước Beethoven, của Schumann trước Beethoven hay của Brahms trước Schumann. Sự tham lam về giai điệu của Mahler là không kiềm chế. Chính sự rời rạc không bắt chước nổi về những động cơ nhạc, sự bất định tự do vô chính phủ về diễn từ giai điệu của ông, chúng đã thuyết phục chúng ta về tính chất độc đáo thực sự của Mahler.

Khởi đầu là một chủ đề... Có lẽ bạn đã không chịu nổi dưới nhiều dẫn chứng và độ dầy của hồ sơ. Tuy nhiên còn vô số thí dụ khác, tất cả đều rất ấn tượng. Hãy so sánh:

-phần mở đầu của Symphonie Thế giới mới của Dvorak với đoạn cuối cùng của chương allegro bản Giao hưởng bỏ dở của Schubert;

-một đoạn nhạc của chương Finale bản Symphonie số 2 của Tchaikovsky với đoạn "bước dạo" trong "Những bức tranh trong phòng triển lãm"của Moussorgski;

-đoạn Gloria bản Messe hongroise của Liszt với phần đầu của bản Rhapsodie espagnole của Ravel;

-phần đầu vở Turandot của Puccini với đoạn đầu của Prisonnier của Dallapiccola;

-Pelleas của Debussy với Lâu đài Yêu râu xanh của Bartok...

Ở đó không phải hoàn toàn là cùng một chủ đề, cũng không phải có cùng một phần hòa thanh, tuy nhiên sự giống nhau rất rõ ràng.

Như vậy, chủ đề lớn lao, độc đáo, duy nhất mà các nhà soạn nhạc càng tin là đã nắm bắt được nó, thì họ lại càng bị phản bội.

Có một ngày nào đó, công lý sẽ nói lên tiếng nói của nó, liệu người ta có xâu xé nhau trong các phòng xử án vì một số nhịp nhạc?

Âm nhạc trở thành một nhãn hiệu trình tòa. Nhưng không vì thế mà nó không ngừng thuộc về tất cả mọi người. Bạn cứ ngân nga bản Giao hưởng số 9 của Beethoven, nó sẽ là của bạn!...

(Theo tư liệu báo chí âm nhạc Pháp)

Ý kiến bạn đọc

Tên (Bắt Buộc)
Email (không hiển thị trong bài viết) (Bắt Buộc)
Ý kiến (Bắt Buộc)

Các bài viết liên quan

Tin liên quan khác

Các bài viết khác