Trang chủ | Thứ sáu, 19/10/2018 | Tìm kiếm
Phiên bản cũ
head top head bottom

Ý kiến mới nhất

Đồng chí Z
Bạn Minh Hương và Thuỷ Nguyên có ý kiến ngược hẳn với bạn Minh Hằng và bác ...Đến bài viết

thuy duong
nhac hay nhay cung dep verry good  Đến bài viết

thanhson
bài hát rất hay, ai nghe cũng nao nao một cảm nghĩ nhớ thương xa vời man mác một ...Đến bài viết

Thuy nguyen
Tôi ủng hộ ý kiến của bạn Minh Hương. Tài năng của nhạc sĩ Lê Minh Sơn và ...Đến bài viết

Minh Hằng
1. Nhiệm vụ của cơ quan chức năng mà cụ thể là các nhà quản lí âm nhạc ...Đến bài viết

Viettq
Thưa bác Nguyễn Bá Tấu, có thể bác hiểu sai ý tôi. Tôi chỉ không cho rằng ...Đến bài viết

Nguyễn Hoà
Viết sai ngữ pháp tiếng Việt rồi, NLH ơi. Dòng chữ dưới đây này chưa phải ...Đến bài viết

Minh Hằng
Anh A có trình độ trên đại học chính qui. Anh B trình độ đại học tại chức, ...Đến bài viết

Nguyễn Thị Khuyên
Bài hát rất tuyệt. Hoài niệm, thúc giục, khắc khoải, giai điệu nhanh nhưng ...Đến bài viết

Minh Hải
Tôi nghĩ không nhất thiết làm tất cả những cái như ông này gợi ý,nhưng cũng ...Đến bài viết

Tổng số lượt truy cập: 14768570
Trang chủ » Luận bàn

VÀI NÉT VỀ ÂM ĐIỆU TRONG DIỄN XƯỚNG DÂN GIAN CỦA HÒ CỬA ĐÌNH

Thứ ba, 13/03/2012

Phạm Chỉnh

hocuadinhHò cửa đình là một loại hình dân ca nghi lễ ở thôn Phú Nhiêu xã Quang Trung huyện Phú Xuyên - Hà Nội. Phú Nhiêu là một làng cổ, trước đây có tên là làng “Leo” thuộc tổng Lương Xá. Hàng năm, cứ đến ngày 15.8 (âm lịch) người dân nơi đây lại tổ chức lễ hội và Hò cửa đình là một nghi lễ không thể thiếu trong tổ chức Lễ hội.

Loại hình dân ca nghi lễ này được diễn xướng theo hình thức “liên khúc” còn gọi là “chầu Hò” mang đậm phong cách dân gian. Có lẽ, Hò cửa đình xưa kia chỉ là những bài nhỏ lẻ, mang nội dung chúc tụng cầu nguyện? Sau này mới hình thành lối diễn xướng theo kiểu liên khúc.

Xét về âm diệu của Hò cửa đình, nếu chúng ta dùng cách nghi âm cao độ bằng nốt nhạc( theo bình quân luật) thì không thể có sự chính xác “tuyệt đối” mà chỉ là tương đối. Ở mỗi câu hát, cao độ và trường độ không ổn định, có những âm lướt rất tinh tế khó có thể thể hiện bằng nốt nhạc hay vị trí âm thanh ở mỗi câu hát ta có cảm giác “chênh vênh”. Tuy nhiên chúng ta vẫn có thể ghi âm được một cách tương đối và phân tích những đặc điểm cơ bản của Hò cửa đình.

Cũng như một số loại hình dân ca nghi lễ khác, Hò cửa đình rất đơn giản về mặt âm điệu. Nếu phân tích theo hệ thống thang 7 âm hoặc 5 âm cũng khó có cơ sở bởi Hò cửa đình có bài chỉ có 3 âm và diễn xướng dưới dạng “hát nói”.

Ví dụ ở bài Giáo chỉ có 3 âm, âm vực giới hạn trong khoảng một quãng 7 và khoảng cách giữa các âm là  xấp xỉ  một quãng 4.

VD1:

Tuy nhiên ở một số bài ta vẫn có thể xác định được điệu tính căn cứ vào sự ổn định của các âm, ví dụ trong bài Hò:

Âm chuyển

Nếu xét về điệu tính, ở bài Hò các âm được mở rộng hơn, giữa phần hò của người Cái (hò chính) với phần hò “xô” thì điệu tính được chuyển nhưng lại rất ổn định về chu kỳ trong mỗi trổ hò. Chuyển điệu là hiện tượng hiếm thấy trong dân ca Việt Nam, trong bài Hò, phần chuyển điệu có thể nói là rất độc đáo. Các âm không được chuẩn bị mà xuất hiện một cách “đột ngột” nhưng khi hát lên ta không thấy sự gò ép, gượng gạo mà cảm thấy vẫn ngọt ngào nhuần nhuyễn. Đoạn hò của Cái trong bài Hò được kết thúc ở âm MI, âm này được xem như âm của điệu tính mới. Ở phần hát của cái gồm các âm SI-RÊ-MI-FA, ta có thể xếp chúng ở giọng Si, màu sắc nghiêng về Thứ, phần xô gồm các âm MI-LA-ĐÔ thăng, âm LA có cảm giác ổn định hơn cả, như vậy ta có thể xếp chúng ở giọng La, màu sắc nghiêng về Trưởng. (VD2)

Phần giai điệu ở bài Hò tính chất rõ rệt, uyển chuyển hơn với nhịp 2/4. Tiết tấu của Hò cửa đình cũng đơn giản, các bài trong chầu hò cùng một tốc độ, thong thả, trang nghiêm, ta không gặp các đoạn có tiết tấu đảo phách , nghịch phách, chùm ba… giai điệu được tiến hành bình ổn trên nền một âm hình tiết tấu chủ đạo. Khi nghe các nghệ nhân trình bày ta có cảm giác Hò cửa đình có nhiều yếu tố “cổ xưa” bởi cách hò đơn giản, không chau chuất và tính chất âm nhạc thì như đã nói ở trên.

Trong bài Khóng (chúc) tính giai điệu cũng tương đối rõ nét với nhịp 2/4, 3/4 đan xen, tuy nhiên ở cuối mỗi đoạn lại được hò như “nói” cao độ của âm không rõ. Bài này được hò dưới dạng tập thể không có phần xướng, xô và tiết tấu gần như bài Hò.

Thực chất, Hò cửa đình chỉ có 3 bài với hơn 500 câu hò, các câu được nhắc đi nhắc lại mà ta thường gọi là “trổ” nhưng khi diễn xướng ta không có cảm giác nhàm chán mà vẫn thấy những nét mới trong mỗi trổ hò bởi các âm điệu có sự thay đổi chút ít để phù hợp với thanh vần trong mỗi từ.

Trong nghi thức diễn xướng của Hò cửa đình còn có một số nhạc cụ gõ như trống, chiêng, sênh phách. Bắt đầu vào mỗi bài hò, bao giờ cũng có một hồi trống chiêng. Trong khi hò, mỗi “giai hò” cầm một đôi phách làm bằng cật tre và gõ nhịp nhàng theo tiết tấu của mỗi bài hò, ở cuối mỗi trổ hò, tiếng trống chiêng lại được gióng lên làm ta có cảm giác trang nghiêm, thành kính và linh thiêng.

Về lời ca, Hò cửa đình cũng hết sức độc đáo, có bài lời ca hoàn toàn “độc lập” so với âm điệu của bài. Các thanh bằng, trắc hoàn toàn không phụ thuộc vào cao độ, do vậy khi hò ta khó có thể nghe rõ lời. Đây cũng là điều hiếm thấy trong dân ca Việt.

VD3:

Nội dung lời ca của Hò cửa đình chủ yếu là ca ngợi, chúc tụng. Thông qua nội dung của mỗi câu hò, ta có thể hình dung được những cầu mong, ước nguyện của người nông dân xưa, từ lao động sản xuất đến buôn bán thậm chí cả những vật dụn, vật nuôi trong gia đình.

Ở bài Giáo, nội dung có tính tổng hợp, giới thiệu cho một chầu hò:

“Bước vào kính chúc tuổi Vua

Ba tiếng tung hô Vua vào vạn tuế…”

Hay:

“ Nông nhiều lúa thóc, mãn khoa canh điền

Công khéo làm nên, Kỳ Lân Cát Phượng…”

Xem bản nhạc Giáo 1Giáo 2

Bài Hò là nội dung chính của một chầu hò chiếm 227 câu với nội dung ca ngợi quê hương, làng xóm, ca ngợi từ Vua chúa đến dân đinh, ca ngợi cuộc sống bình yên, non sông bền vững như:

“ Hoàng Đế trị vì quốc gia

Mưa nắng thuận hòa, bốn biển chỉn chu…”

Hay ca ngợi cảnh đẹp quê hương như:

“ Làng ta nhân kiệt địa linh

Thanh Long uốn khúc ấp quanh chầu vào

Đình làng có chữ Đăng triều

Dưới sông thủy triều nước chảy tuôn lên…”

Xem bản nhạc Hò tại đây.

Bài Khóng là kết thúc một chầu hò, “Khóng” tức là chúc. Lời ca ở bài này phần lớn là chúc tụng, ước nguyện. Chúc từ “Đương kim Thượng hoàng” đến “ Khóng toàn làng...”. Nội dung ở bài này còn khóng cả những vật nuôi trong gia đình như:

“ Khóng con tằm, tốt giàn nong…”

“ Khóng con trâu, khỏe bấy lâu…”

Phần cuối bài Khóng là cầu chúc cho ngày lễ hội được tưng bừng, vui tươi.

Xem bản nhạc Khóng tại đây.

Cũng như một số làng quê khác ở Việt Nam, ở thôn Phú Nhiêu có một số từ mà nhân dân ở đây kiêng nói đến, đó là các từ trùng với tên của Thần hay Thành hoàng làng ( tên húy). Theo như các bậc cao niên kể lại thì thời xưa hễ ai nói phạm húy thì bị làng phạt rất nặng. Vì thế trong phần lời của bài Hò có một số từ phạm húy phải đổi như: Nếu là chữ “ Trung - Thành - Phả” thì phải đọc là “Trong - Thiền - Phủ”, hay “lệnh” đọc thành “liệng”; “Trưởng” đọc thành “Trảng”…

Hiện nay ở thôn Phú Nhiêu vẫn còn một số bậc cao niên, mặc dù tuổi đã cao nhưng vẫn còn minh mẫn, vẫn ghi chép được nhiều văn bản của Hò cửa đình nhưng thực tế vẫn phải coi đó là những dị bản, bởi dân ca không thể có cái gọi là “bản gốc”.Trong quá trình sáng tạo, nhào nặn ở mỗi thời kỳ, thế hệ mỗi nghệ nhân lại sáng tạo, gọt giũa để dần đi tới  hoàn chỉnh hơn trước. Như vậy, Hò cửa đình cũng như một số loại hình dân ca khác, nó cũng biến đổi âm điệu qua thời gian, thế hệ, thậm chí từng lúc. Mỗi nghệ nhân diễn xướng có thể lúc hát thế này, lúc hát thế khác tùy theo cảm hứng, hoàn cảnh, sức khỏe, trí nhớ…Một lần nữa khẳng định rằng việc nghi âm lại những điệu hò cũng chỉ là tương đối , tất nhiên về giai điệu nó vẫn có tính “lòng bản”

Kho tàng âm nhạc truyền thống của Việt Nam vô cùng phong phú  và đa dạng, trong đó bộ phận dân ca chiếm một vị trí quan trọng. Mỗi vùng quê đều sản sinh ra một âm điệu mang đậm phong cách riêng. Thiết nghĩ, chúng ta cần khôi phục, gìn giữ để những âm điệu ấy không bị quên lãng, rơi rụng theo thời gian./.

Ý kiến bạn đọc

Binh29

Tôi biết NS Phạm Chỉnh là người rất đam mê với việc nghiên cứu và tìm hiểu âm nhạc dân gian, tôi cũng đã được nghe một vài  ca khúc của NS và rất thích bởi nó gần gũi và đậm chất dân gian.Bây giờ tôi mới biết ở Phú Xuyên Hà Nội lại có loại hình dân ca độc đáo vậy.

Chúc NS có nhiều tác phẩm hay như ca khúc "Làng tôi bây giờ".

Phuong

Đề nghị NS Phạm Chỉnh đưa phần âm thanh của Hò cửa đình lên để mọi người cùng nghe ,Tôi chưa hề được biết loại hình dân ca độc đáo này.

Phạm Chỉnh

@Phuong: Thật tiếc là tôi không còn giữ lại được bản ghi âm các điệu hò, tuy nhiên nếu bạn muốn tìm hiểu kỹ loại hình dân ca này xin mời về làng Phú Nhiêu vào dịp ngày hội (15.8 ÂL) để nghe các "giai hò" diễn xướng. Quãng đường đi từ trung tâm HN đến Phú Nhiêu khoảng 30km.

Tên (Bắt Buộc)
Email (không hiển thị trong bài viết) (Bắt Buộc)
Ý kiến (Bắt Buộc)

Các bài viết liên quan

Tin liên quan khác

Các bài viết khác