Giới thiệu

Hội Nhạc sĩ Việt Nam
Hội viên

Tin nhạc

Tin Hội
Tin chung

Nhân vật

Nhạc sĩ
Nghệ sĩ

Tác phẩm

Thanh nhạc
Khí nhạc

Xuất bản

Đĩa nhạc
Sách nhạc

Bàn tròn

Luận bàn
Phiếm bàn

Thư giãn

Chuyện nhạc
Nghe nhìn

Quán nhạc

Giao hưởng, thính phòng, hợp xướng
Ca khúc

Ý kiến mới nhất

Đồng chí Z
Bạn Minh Hương và Thuỷ Nguyên có ý kiến ngược hẳn với bạn Minh Hằng và bác ...Đến bài viết

thuy duong
nhac hay nhay cung dep verry good  Đến bài viết

thanhson
bài hát rất hay, ai nghe cũng nao nao một cảm nghĩ nhớ thương xa vời man mác một ...Đến bài viết

Thuy nguyen
Tôi ủng hộ ý kiến của bạn Minh Hương. Tài năng của nhạc sĩ Lê Minh Sơn và ...Đến bài viết

Minh Hằng
1. Nhiệm vụ của cơ quan chức năng mà cụ thể là các nhà quản lí âm nhạc ...Đến bài viết

Viettq
Thưa bác Nguyễn Bá Tấu, có thể bác hiểu sai ý tôi. Tôi chỉ không cho rằng ...Đến bài viết

Nguyễn Hoà
Viết sai ngữ pháp tiếng Việt rồi, NLH ơi. Dòng chữ dưới đây này chưa phải ...Đến bài viết

Minh Hằng
Anh A có trình độ trên đại học chính qui. Anh B trình độ đại học tại chức, ...Đến bài viết

Nguyễn Thị Khuyên
Bài hát rất tuyệt. Hoài niệm, thúc giục, khắc khoải, giai điệu nhanh nhưng ...Đến bài viết

Minh Hải
Tôi nghĩ không nhất thiết làm tất cả những cái như ông này gợi ý,nhưng cũng ...Đến bài viết

VỊ TRÍ CỦA NHÀ HÁT OPERA TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

Đỗ Quốc Hưng

Nhà hát opera có một vị trí khá đặc biệt trong đời sống xã hội ở các thành phố có lịch sử lâu đời và gắn liền với nền văn minh nhân loại. Không chỉ ở sứ mệnh là cầu nối đưa nghệ thuật opera đến với đông đảo công chúng mà nhà hát opera còn mang trong mình nhiều ý nghĩa về lịch sử, văn hóa, kiến trúc... gắn với chính mảnh đất nó được xây dựng nên.

Niềm tự hào

Hình ảnh đầu tiên khi nhắc tới nhà hát opera đó chính là lối kiến trúc độc đáo đẹp đẽ. Thường được thiết kế theo lối kiến trúc mang phong cách thời Hy Lạp cổ đại, đồ sộ, nguy nga và có lối kiến trúc chạm trổ tinh vi, đặc biệt là mái vòm và các chân cột… Bên cạnh đó, mảnh đất để xây dựng những nhà hát này thường ở những vị trí trung tâm của các thành phố nên nhà hát opera thường nổi trội hẳn lên, thậm chí là một trong những tòa nhà có lối kiến trúc đại diện cho thành phố, cho một phong cách kiến trúc của cả một dân tộc, một đất nước hay một thời kỳ trong quá trình phát triển nền văn minh nhân loại. Điều này có thể dễ bắt gặp với các nhà hát opera ở châu Âu, cái nôi sinh ra lối kiến trúc nhà hát opera mà giờ đây đã trở nên phổ biến khắp thế giới.

Tất nhiên, chức năng chính của các nhà hát này không phải ở hình thức mà chính là sứ mệnh nó để nó được sinh ra, đó chính là nơi để nghệ thuật opera sang trọng và đầy sức hấp dẫn đến với khán giả. Song, cũng không thể phủ nhận rằng lối kiến trúc với sự trang hoàng cả bên ngoài và bên trong của nhà hát với những tranh nghệ thuật trên tường và trần nhà hát, những trang trí điêu khắc cũng là những tác phẩm nghệ thuật, đồng thời, tất cả được tạo nên để ngay từ lúc bước chân tới nhà hát đã tạo cho khán giả có được cảm giác hưng phấn, một sự hài hòa, tạo những cảm khoái khi nghe các vở diễn. Một điều vô cùng quan trọng đối với một nghệ thuật cần sự thưởng thức mang chiều sâu và sự tập trung cao độ như opera.

Ở những nước có nền âm nhạc phát triển đều có nhà hát opera. Đồng thời, những nhà hát opera này đã liên tục có những thay đổi về mặt trang trí cũng như về quy mô mở rộng khán phòng, sự trang hoàng trong nội thất ở trên sân khấu cũng như dưới hàng ghế khán phòng, những ngọn đèn sáng rực, những cầu thang rộng rãi, phòng giải lao thênh thang, phòng nghe lớn, sân khấu quy mô, đồ sộ… tất cả những cái đó mang lại những ấn tượng sâu sắc, thể hiện thái độ đặc biệt trân trọng của những người say mê nghệ thuật opera, gắn liền của đời sự nghiệp của mình với nghệ thuật này, đồng thời điều đó đã tạo sức hấp dẫn làm mê say lòng người.

Nhà hát opera chính là nơi sinh ra những vở opera, nơi đây hàng đêm vang lên những giai điệu làm say đắm lòng người,những tiếng hát của những giọng ca tài năng. Và những người yêu nghệ thuật opera cũng tụ họp ở đây. nhà hát opera tạo nên những giá trị về văn hóa, niềm tự hào, vinh dự của một đất nước, của một dân tộc. Ở đây bằng phương tiện nghệ thuật mở ra thế giới con người vẻ vang hơn, truyền bá tinh thần yêu nước tiến bộ của mọi thời đại. Cũng chính ở đây thính giả hấp thụ được những khái niệm về đạo đức cao cả, về nghĩa vụ, về vẻ đẹp của hành động và tình cảm của con người.

Tuy nhiên, nhà hát opera không phải đơn thuần là nơi diễn các vở opera và ballet mà còn là trung tâm lớn của đời sống văn hóa và xã hội. Không ít những nhà hát opera đã trở thành địa điểm của những cuộc đấu tranh gay gắt vì những nhu cầu chân chính của nghệ thuật dân tộc, vì sự phát triển của nền văn hóa dân tộc. Những cuộc đấu tranh đó thường vượt xa khỏi phạm vi nghệ thuật âm nhạc để mang một ý nghĩa chính trị xã hội lớn lao. Trong cuộc đấu tranh này nhiều nền âm nhạc cổ điển của nhiều nước đã chính thức được khai sinh và sau đó là phát triển. Một vài minh chứng cụ thể cho đặc điểm trên đây là việc thành lập Nhà hát opera dân tộc Praha (Tiệp Khắc cũ) là một sự kiện nổi bật trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của người dân Tiệp Khắc chống quân xâm lược Áo. Lịch sử các nước thuộc Tiệp Khắc cũ sẽ còn nhắc mãi sự kiện năm 1881 ngay tại lễ khánh thành Nhà hát opera dân tộc Praha, vở opera Libussa của người sáng lập ra nền âm nhạc cổ điển Tiệp Khắc, nhạc sĩ F.Smetana (1824-1884) lần đầu tiên được công diễn. Buổi biểu diễn đó đã biến thành cuộc biểu tình lớn. Hay ở Italia tên nghệ sĩ G. Verdi - gắn liền với phong trào giải phóng dân tộc của đất nước tươi đẹp này. Trong số những lần công diễn các vở opera của ông, nhiều lần biến thành các cuộc biểu tình chính trị. Ở Nga tháng 3 năm 1905 ghi dấu ấn bằng sự kiện sinh viên Nhạc viện Peterburg biểu diễn opera “Kaschei bất tử” (1901-1902) của Rimsky Korsakov, vở diễn đã kết thúc bằng cuộc mít-tinh chính trị và đã bị cảnh sát ngăn cản giải tán.

Nhà hát opera nổi tiếng nhất thế giới đó là Nhà hát La scala của thành phố Milan, Italia. La scala chính là niềm tự hào của đất nước nơi sinh ra nghệ thuật opera. Nhà hát này ra đời chủ yếu dành cho opera còn nghệ thuật múa ballet luôn ở vị trí thứ 2. Các ca sĩ nổi tiếng của thế giới đều mong ước được đến hát ở Milan. Đồng thời, chính bản thân thành phố Milan cũng đã có những ngôi sao thật sự sáng chói của nghệ thật belcanto (hát đẹp), chẳng hạn như các giọng nữ cao Gaspare Pachiarotti, Luidgi Marchesi, Girolamo Créentoni, Carlo Farinelli, Giovanni Vetluti; giọng nam cao có Giacomo David; những nữ ca sĩ Caterina Gabrielli, Catalani Angelica…

Ngày 14/8/1814, lần đầu tiên Nhà hát La scala diễn vở opera Turco ở Ý của Rossini. Giọng hát rất khỏe của Philippo Galli trong vai Selime vang động trong phòng nghe lớn. Vai Donna Fiorilla do ca sĩ Francesca Maffei - Festa đảm nhận. Vai người yêu của nàng do giọng nam cao nổi tiếng Giovanni David đảm nhận, còn vai Geronio được thể hiện qua giọng nam trầm nổi tiếng Luidgi Paccini.

Một cao trào yêu nước mới của những người Milan lại bùng phát với vở opera tiếp theo của Bellini Puritaine, Nhà hát La scala trình diễn ngày 26/12/1835 bản hợp xướng “Hãy vang lên tiếng kèn và tôi không hề sợ hãi lao vào cuộc chiến đấu” trở thành bài ca chính thức của các chiến sĩ Risorgimeto (phong trào giải phóng). Cùng với các sự kiện buồn liên tiếp đến với Nhà hát La scala như: Bellini qua đời, tác phẩm của Rossini cũng thưa thớt, những tác phẩm xuất sắc của Donizetti thỉnh thoảng mới được dàn dựng… Cuối năm 1830, nghệ thuật opera ở La scala đã bị sa sút và mất dần đi vị trí đỉnh cao của mình. Chương trình opera của Nhà hát La scala đầu thế kỷ XIX phản ánh chung  về bức tranh khủng hoảng của thể loại opera ở Italia. Song, cho dù có khó khăn tới đâu thì La scala vẫn luôn được coi là “thánh đường opera” thu hút sự quan tâm của tất cả những giọng ca opera hàng đầu thế giới. Cho tới những thập kỷ cuối cùng của thế kỷ XX, Nhà hát La scala vẫn tiếp tục đón chào những giọng ca xuất sắc đến từ nhiều nước trên thế giới, trong đó đáng kể như: các nghệ sĩ nhân dân Liên Xô: Arkhipova, Elena Obrazova; Bulgari có giọng nam trầm xuất sắc N.Gaurov; Mỹ có nữ ca sĩ Leotin Price; xứ sở Tây Ban Nha có giọng nam cao lừng danh Placido Domingo; hay nữ ca sĩ Ý Mirella Freni… tới biểu diễn. Chính điều đó có thể khẳng định, trải qua hơn hai thế kỷ, Nhà hát La scala luôn là trung tâm của nghệ thuật opera lớn của thế giới. Mặc dù trải qua nhiều thăng trầm nhưng có tới tận ngày nay Nhà hát La scala vẫn là niềm tự hào của nước Italia với thế giới.

Trong khi đó, đối với người dân Australia, nhà hát opera Sydney cũng chính là niềm tự hào đồng thời là một biểu tượng nổi tiếng nhất của đất nước rộng lớn này đối với thế giới. Tọa lạc trên cảng Sydney, đây là một trong những công trình đặc biệt nhất thế kỷ XX, đồng thời là một trong những khu biểu diễn nghệ thuật ấn tượng nhất thế giới.

Nhà hát opera ở Việt Nam

Ở Việt Nam chúng ta nhà hát opera có sự hoạt động tương đối khác so với các nước phương Tây. Nếu như ở các nước phương Tây thường nhà hát opera để người ta nhắc tới bao gồm cả hai phần không thể tách rời đó chính là nhà hát (tức là cơ sở vật chất, là nhà hát để người nghệ sĩ trình diễn trước khán giả), đồng thời trong chính bản thân nhà hát đã bao gồm phần hoạt động nghệ thuật là các nghệ sĩ, những linh hồn cho một nhà hát opera. Tuy nhiên, ở Việt Nam lại hoàn toàn ngược lại. Chúng ta có đủ cả nhà hát theo nghĩa là một cái rạp hát lớn, đồng thời chúng ta cũng có các nhà hát bao gồm các nghệ sĩ dàn nhạc, các nghệ sĩ opera và nghệ sĩ balled. Song, khác biệt ở chỗ hai mảng bộ phận đối với các nước phương Tây là không thể tách rời này thì ở Việt Nam lại hoạt động hoàn toàn độc lập.

Về nhà hát opera theo nghĩa là cơ sở vật chất, tức là đơn thuần chỉ là cái rạp hát lớn, sang trọng, ở Việt Nam chúng ta có ít nhất là ba nhà hát lớn và đẹp. Cả ba nhà hát này đều tọa lạc ở vị trí trung tâm của ba thành phố lớn, sầm uất bậc nhất Việt Nam là Hà Nội, TP.HCM và Hải Phòng. Tuy có quy mô và lối kiến trúc không hoàn toàn giống nhau nhưng cả ba nhà hát của ba thành phố đều tựa như một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc kiệt tác mang dáng dấp của lối kiến trúc thời kỳ phục hưng đã từ lâu trở thành niềm tự hào và là một trong những biểu tượng quen thuộc và quan trọng bậc nhất của ba thành phố. Về quy mô, Nhà hát Lớn Hải Phòng nhỏ nhất, rồi đến Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh. Kiến trúc đồ sộ và giá trị nhất chính là Nhà hát Lớn Hà Nội. Nhà hát Lớn Hà Nội được xây dựng từ năm 1901-1911 tọa lạc trên quảng trường Cách Mạng Tháng 8. Đây là một trong các trung tâm văn hóa Thủ đô Hà Nội, nơi thường xuyên diễn ra các hoạt động văn hóa,biểu diễn nghệ thuật, ca múa nhạc, hòa nhạc, giao lưu. Nhà hát lớn Hà Nội được xây dựng theo mô hình của Nhà hát lớn Paris (Pháp), trên sân khấu Nhà hát lớn Hà Nội cũng đã từng xảy ra những hiện tượng nghệ thuật mang màu sắc chính trị. Có những vở kịch sau khi diễn xong chiến sĩ cách mạng đã giải truyền đơn sự kiện lịch sử của những ngày 19/8/1946. Phía bên ngoài Nhà hát lớn Hà Nội là một quảng trường rộng lớn mà ngày nay được đặt tên là Quảng trường Cách mạng Tháng Tám, nơi đã từng diễn ra nhiều sự kiện chính trị đặc biệt gắn liền với lịch sử đấu tranh cách mạng vĩ đại của dân tộc ta.

Về nhà hát theo nghĩa là đơn vị quản lý các nghệ sĩ dàn nhạc, ca sĩ opera và các nghệ sĩ balled, ở Việt Nam chúng ta có hai nhà hát gồm Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam và Nhà hát Nhạc vũ kịch Thành phố Hồ Chí Minh. Riêng Hải Phòng không có nhà hát nhạc vũ kịch hay nhà hát nào dành cho loại hình âm nhạc giao hưởng, opera hoạt động.

Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam trải qua hơn 50 năm xây dựng và trưởng thành luôn khẳng định thương hiệu với các chương trình nghệ thuật mang đậm chất nghệ thuật hàn lâm opera và balled của thế giới và Việt Nam với chất lượng nghệ thuật biểu diễn đạt trình độ cao ngang tầm quốc tế. Hàng chục vở nhạc kịch, balled, chương trình hòa nhạc lớn nhỏ đã được diễn ra thường xuyên. Một trong những vở diễn gần đây nhất được công diễn ngày 14/01/2011 tại Nhà hát Lớn Hà Nội tạo sự chú ý từ công chúng bởi không chỉ hình thức thể hiện mà còn ở nội dung câu chuyện đầy tính nhân văn đó là vở “Người Đi Qua Thung Lũng” . Đây là vở nhạc kịch kết hợp nhiều thể loại nghệ thuật. Vở nhạc kịch này được sáng tác dựa trên những huyền thoại trong “Parzival” của thi hào Wolfram Eschenbach mang dấu ấn 700 năm nước Đức. Nhà viết kịch hàng đầu Đức Tankred Dorst cùng Ursula Ehlers đã nghiên cứu những huyền thoại, những tác phẩm văn học, âm nhạc và hội họa liên quan đến “Parzival” để tái hiện qua một tác phẩm nghệ thuật ca múa nhạc kịch trên sân khấu Việt Nam.

Vở opera đầu tiên của Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam được trình diễn tại Nhà hát lớn Hà Nội mang tên Evgeni Onegin đã được dàn dựng và biểu diễn năm 1961 do nghệ sĩ nhân dân Liên Xô David Badridze làm đạo diễn. Có thể nói đây là bước hội nhập đầu tiên của chúng ta đối với nghệ thuật opera và là tiền đề cho một quá trình xây dựng nền nghệ thuật opera mang tính chiến lược lâu dài ở nước ta. Dù mới chỉ là cuộc thử nghiệm, nhưng ấn tượng về tác phẩm của nhạc sĩ thiên tài Nga không bao giờ phai mờ trong tâm trí những người yêu âm nhạc Việt Nam. Đồng thời, công chúng cũng ghi nhận lớp những diễn viên đã tham gia vở diễn mang tính lịch sử của nghệ thuật opera nước nhà này. Đó chính là các học sinh, sinh viên khóa I khoa Thanh nhạc Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam). Bên cạnh các vai diễn chính: Onegin do nghệ sĩ nhân dân Quý Dương và vai Gremil do nghệ sĩ nhân dân Trần Hiếu thể hiện cùng các nghệ sĩ Ngọc Dậu, Trần Chất...

Lần đầu công diễn vở opera tuy không đạt được kết quả lớn mà mới chỉ là giới thiệu một loại hình nghệ thuật còn mới lạ chưa tạo nên những định hướng lớn nhưng nó lại chứa đựng ý nghĩa lớn lao là mở ra con đường mới trong nghệ thuật opera, bước đầu đưa loại hình nghệ thuật này đến với công chúng Việt Nam, tạo đà cho sự phát triển sau này. Đồng thời cũng là sự khẳng định đối với việc hội nhập đầu tiên của opera Việt Nam với quốc tế. Là tiền đề, cũng là nguồn “năng lượng” tạo cảm hứng gợi mở cho các nhạc sĩ Việt Nam như Đỗ Nhuận, Nhật Lai, Hoàng Việt… sáng tác những tác phẩm nghệ thuật opera kinh điển đầu tiên cho đất nước ở thời gian sau đó như opera “Cô sao” (Đỗ Nhuận), opera “Bên bờ Krông pa” (Nhật Lai)…

Trở lại với mối quan hệ giữa nhà hát (vật chất) với nhà hát (con người, nghệ sĩ) ở nước ta hiện nay. Chính sự không thống nhất như vậy lại là một trong những khó khăn cho nghệ thuật opera nước nhà. Thứ nhất, nghệ thuật opera đang hoạt động trong các Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam hay TPHCM dù có đội ngũ nhân dự nhưng lại không có riêng cho mình một nhà hát đủ điều kiện, tiêu chuẩn. Điều này gây nhiều hạn chế cho hoạt động nghề nghiệp. Mỗi khi nhà hát (nhân sự) muốn được công diễn lại phải làm việc với nhà hát (vật chất) để liên hệ địa điểm. Thứ hai, việc không thống nhất giữa hai khái niệm nhà hát này đã khiến cho nhà hát (vật chất) đã không chỉ đơn thuần là “thánh đường” của nghệ thuật opera. Để duy trì được hoạt động, thì nhà hát (vật chất) đã phải cho nhiều loại hình âm nhạc, nghệ thuật ngoài opera diễn ra tại đây. Thậm chí, còn nhiều hoạt động không phải nghệ thuật cũng đã được diễn ra tại nhà hát (vật chất). Điều này tuy đạt được mục đích về doanh thu, song lại làm mất đi vị trí, giá trị và chức năng chính của nhà hát khi nó được xây dựng nên. Thực trạng này đã diễn ra nhiều năm qua ở cả hai thành phố lớn là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.

Chính vì vậy, để nghệ thuật opera Việt Nam có những bước phát triển hơn nữa, có một sự phát triển đồng nhất cần có cái nhìn nhận thật khoa học về vị trí, vai trò của các nhà hát opera với các nhà hát nhạc vụ kịch hiện nay. Mối liên kết giữa hai cơ sở này như thế nào, tạo cơ chế hoạt động cho cả hai cơ sở này làm sao để phù hợp là một vấn đề cấp thiết cần sớm được bàn bạc và thông qua. Còn như với hoạt động như hiện nay thì nhà hát opera ở Việt Nam mới chỉ dừng lại được 50% giá trị so với những nhà hát opera trên thế giới, đó là đơn thuần chỉ là cái rạp hát sang trọng. Và đồng thời là một tòa nhà có lối kiến trúc nghệ thuật đặc trưng, là một trong những niềm tự hào về kiến trúc của thành phố.

Ý kiến bạn đọc

Các bài viết liên quan

Các bài viết khác

• MỘT SỐ SUY NGHĨ VỀ HOẠT ĐỘNG SÁNG TÁC VÀ BIỂU DIỄN ÂM NHẠC TRÊN CÁC PHƯƠNG TIỆN THÔNG TIN ĐẠI CHÚNG (25/10/2011)
• NĂM NHÀ VÀ ĐA DẠNG (17/10/2011)
• BÀN VỀ CÔNG TÁC PHÊ BÌNH ÂM NHẠC (11/10/2011)
• SUY NGHĨ VỀ CÁCH TIẾP CẬN LỊCH SỬ ÂM NHẠC (28/09/2011)
• CHOPIN - NGƯỜI THẦY PIANO (Phần 2) (13/09/2011)
• CHOPIN - NGƯỜI THẦY PIANO (Phần 1) (12/09/2011)
• TÍN NGƯỠNG TỨ PHỦ - NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HIỆN THỰC (23/08/2011)
• VLADIMIR HOROWITZ: KỸ THUẬT NẢY SINH TỪ TƯ DUY ÂM NHẠC (09/08/2011)
• ÂM NHẠC VỚI SỨC KHỎE CON NGƯỜI (03/08/2011)
• NGHỆ THUẬT LÀM "NGƯỜI ĐỆM ĐÀN" (28/07/2011)